മദ്ധ്യപ്രദേശിലെ ചത്തർപുർ ജില്ലയിൽ ഝാൻസിക്ക് 175 കിലോമീറ്റർ തെക്കുകിഴക്കായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന, പുരാതനമായ ഹിന്ദു–ജൈന ക്ഷേത്രങ്ങളാണ് ഖജുരാഹോ ക്ഷേത്രസമുച്ചയങ്ങൾ എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. രതിശില്പങ്ങളുടെ പേരിൽ പ്രശസ്തമായ ഖജുരാവോയിലെ ക്ഷേത്രങ്ങൾ, പുരാതന ഹിന്ദു-ജൈന ക്ഷേത്രങ്ങളാണ്. കല്ലുകളിൽ കൊത്തിയ കാമസൂത്ര എന്നാണ് ഇത് അറിയപ്പെടുന്നത്. കാമസൂത്ര ക്ഷേത്രമെന്നും ഖജുരാഹോ ക്ഷേത്രസമുച്ചയങ്ങൾ അറിയപ്പെടുന്നുണ്ട്. താന്ത്രിക ആരാധനയുടെ ഭാഗമായി കൊത്തിവയ്ക്കപ്പെട്ടതാണിതെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. രതിശില്പങ്ങൾ കൂടാതെ ധാരാളം ചുവർ ചിത്രങ്ങളും ഇവിടെ കാണാന് സാധിക്കും. ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ വിനോദസഞ്ചാര കേന്ദ്രങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ഖജുരാഹോ ക്ഷേത്രസമുച്ചയങ്ങൾ. നഗര ശൈലിയിലുള്ള വാസ്തുവിദ്യകൊണ്ടും രതിശിൽപ്പങ്ങൾ കൊണ്ടും പ്രസസ്തമാണ് ഇവിടുത്തെ ക്ഷേത്രങ്ങൾ. വാരണാസിക്കു പടിഞ്ഞാറും ഗംഗയ്ക്കു തെക്കുമായി കിടക്കുന്ന ബുന്ദേൽഖണ്ഡ് വനത്തിനു നടുവിലാണ് ഖജുരാഹോ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. യുനെസ്കോ ലോക പൈതൃക സ്ഥലങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽ ഈ ക്ഷേത്രസമുച്ചയങ്ങളെ ഉൾപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.
സി.ഇ. 950 നും 1050 നും ഇടയിൽ ചന്ദേല രാജവംശത്തിലെ രാജാക്കന്മാരാണ് ഖജുരാഹോയിലെ മിക്ക ക്ഷേത്രങ്ങളും പണികഴിപ്പിച്ചത്. പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഇവിടെ 20 ചതുരശ്ര കിലോമീറ്ററിലായി വ്യാപിച്ചുകിടന്നിരുന്ന 85 ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നതായി ചരിത്രരേഖകൾ പറയുന്നു. അതിൽ ആറുചതുരശ്ര കിലോമീറ്ററിലായി 20 ക്ഷേത്രങ്ങൾ മാത്രമേ ഇന്ന് അവശേഷിക്കുന്നുള്ളൂ. 950 നും 1050 നും ഇടയിൽ അതിന്റെ ഉന്നതിയിലെത്തിയ ചന്ദേല രാജവംശത്തിന്റെ കാലത്താണ് ഖജുരാഹോയിലെ ക്ഷേത്രങ്ങൾ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത് . ഏകദേശം 20 ക്ഷേത്രങ്ങൾ മാത്രമേ അവശേഷിക്കുന്നുള്ളൂ; അവ മൂന്ന് വ്യത്യസ്ത ഗ്രൂപ്പുകളായി പെടുന്നു, രണ്ട് വ്യത്യസ്ത മതങ്ങളിൽ പെടുന്നു – ഹിന്ദുമതം, ജൈനമതം. വാസ്തുവിദ്യയ്ക്കും ശില്പത്തിനും ഇടയിൽ അവ തികഞ്ഞ സന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഖജുരാഹോ അഥവാ ഖർജുരാവാക എന്ന പേര് പുരാതന സംസ്കൃതത്തിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിഞ്ഞത് (ഖർജുര, खर्जूर എന്നാൽ ഈന്തപ്പന, വാഹക, वाहक എന്നാൽ “വഹിക്കുന്നവൻ” ). ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ കവാടമായി രണ്ട് സ്വർണ്ണ ഈന്തപ്പനകൾ ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് പ്രാദേശിക ഐതിഹ്യങ്ങൾ പറയുന്നു ഏഴുനൂറ്റാണ്ടുകളോളം വനത്തിനുള്ളിൽ വിസ്മൃതിയിൽകിടന്ന ക്ഷേത്രങ്ങളെ 1838 ൽ ബ്രിട്ടീഷ് ഇഞ്ചിനീയർ ആയിരുന്ന ടി.എസ്. ബുര്ട്ട് ആണ് പുറംലോകത്തിനു പരിചയപ്പെടുത്തിയത്.
ഇന്ന് ഖജുരാഹോ അതിന്റെ കലാപരമായ ക്ഷേത്രങ്ങൾക്കും, ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ പുറംഭിത്തിയിലെ ലൈംഗിക ശില്പകലയ്ക്കും പേരുകേട്ടതാണ് . ഈ ശില്പകല ഈ ക്ഷേത്രങ്ങളെ സവിശേഷമാക്കുന്നു. യുനെസ്കോയുടെ ലോക പൈതൃക സ്ഥാനം നേടിയതിനുശേഷം, ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ ജനപ്രീതി അതിവേഗം വർദ്ധിക്കുകയും ടൂറിസം ലോകത്തിന്റെ ശ്രദ്ധ ആകർഷിക്കുകയും ചെയ്തു. ഖജുരാഹോ ഗ്രൂപ്പ് ഓഫ് മോണുമെന്റ്സ് നാഷണൽ ഹൈവേ 75 ൽ നിന്ന് ഏകദേശം 10 കിലോമീറ്റർ അകലെയാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഭോപ്പാലിൽ നിന്ന് റോഡ് മാർഗം നന്നായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഛത്തർപൂരാണ് ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള നഗരം. ഡൽഹിയിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 600 കിലോമീറ്റർ അകലെയും जांसीയിൽ നിന്ന് 177 കിലോമീറ്റർ അകലെയുമുള്ള ഖജുരാഹോയിലേക്ക് റോഡ് മാർഗം യാത്ര ചെയ്യാം.
