മഹാരാഷ്ട്രയിലെ മുംബൈ തുറമുഖത്തിന് സമീപം അറബിക്കടലിലുള്ള ദ്വീപിലെ ഗുഹാക്ഷേത്രമാണ് എലഫന്റാ ഗുഹകൾ – ഘാരാപുരി ഗുഹകൾ . ഇവ ശില്പങ്ങൾ കൊണ്ട് ആകർഷകമാണ്. ഗേറ്റ് വേ ഓഫ് ഇന്ത്യയിൽ നിന്ന് ബോട്ടുമാർഗ്ഗം ഈ ദ്വീപുകളിൽ എത്താം. ശിവന്റെ ആരാധകരുടേതാണ് ഈ ശില്പങ്ങൾ. അർധനാരീശ്വര പ്രതിമ, കല്യാണസുന്ദര ശിവൻ, കൈലാസം ഉയർത്തുന്ന രാവണൻ, അണ്ഡകാരമൂർത്തി, നടരാജൻ എന്നീ ശില്പങ്ങളാണ് പ്രധാന ആകർഷണങ്ങൾ. 1987-ൽ എലിഫന്റാ ഗുഹകളെ യുനെസ്കോ ലോകപൈതൃകസ്ഥാനങ്ങളിലൊന്നായി എണ്ണി.
അഗ്രഹാരപുരി എന്നായിരുന്നു ഇതിന്റെ യഥാർത്ഥ നാമം. ഇത് പിന്നീട് ലോപിച്ച് ഘാരാപുരി ആയതാണ്. പോർച്ചുഗീസുകാരാണ് ഇതിന് എലിഫന്റാ ഗുഹകൾ എന്ന് നാമകരണം ചെയ്തത്. അവിടെ കണ്ടെത്തിയ ഭീമാകാരമായ ആനയുടെ ശില്പം കൊണ്ടാണ് എലഫന്റ എന്ന പേര് ലഭിച്ചത്. അവർ തന്നെ ഈ സമുച്ചയത്തിന്റെ പ്രധാന ഭാഗം നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. 9 മുതൽ 13 വരെ നൂറ്റാണ്ടുകളിൽ ഭരണം നടത്തിയിരുന്ന സിൽഹാര വംശജരുടെ കാലത്താണ് ഇതിലെ ശില്പങ്ങളിലധികവും പണികഴിക്കപ്പെട്ടത്. ചിലത് രാഷ്ട്രകൂടവംശജരുടെ കാലത്തും.
6000 ചതുരശ്ര അടിയോളം (ഏതാണ്ട് 5600 ച.മീറ്റർ) ഈ ക്ഷേത്രസമുച്ചയത്തിന് വിസ്തീർണ്ണമുണ്ട്. ഒരു പ്രധാന അറയും രണ്ട് വശങ്ങളിലെ അറകളും അങ്കണങ്ങളും ചെറിയ അമ്പലങ്ങളുമടങ്ങിയതാണ് സമുച്ചയം. പാറയിൽ കൊത്തിയെടുത്ത എലിഫന്റാ ഗുഹകൾ എ.ഡി. അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിനും ആറാം നൂറ്റാണ്ടിനും ഇടയിൽ നിർമ്മിച്ചതാണ്. ഗുഹകളിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത് ഒന്നാം ഗുഹയാണ്, മുൻവശത്തെ പ്രവേശന കവാടത്തിൽ നിന്ന് പിന്നിലേക്ക് 39 മീറ്റർ നീളമുണ്ട് ഇതിന്.
ഡെക്കാൻ ട്രാപ്സ് അഗ്നിപർവ്വത പ്രവിശ്യയുടെ ഒരു പൊട്ടിത്തെറിയുടെ സമയത്ത് രൂപംകൊണ്ട അഗ്നിപർവ്വത പാറകൾ ചേർന്നതാണ് എലിഫന്റാ ദ്വീപ്. ഏറ്റവും പുതിയ ക്രിറ്റേഷ്യസ് കാലഘട്ടത്തിലോ ആദ്യകാല പാലിയോസീനിലോ (66 മുതൽ 65 ദശലക്ഷം വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ്) അവ രൂപം കൊണ്ടതായി പാറകളുടെ കാലഗണന സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് ഇന്ത്യയിലെ മറ്റിടങ്ങളിലെ മറ്റ് പല ഡെക്കാൻ ട്രാപ്സ് സ്ഫോടനങ്ങളുടെയും സമകാലികമാക്കുന്നു, എന്നാൽ മുംബൈയുടെ തൊട്ടടുത്തുള്ള പ്രധാന ഭൂപ്രദേശങ്ങളിലെ അഗ്നിപർവ്വത പാറയേക്കാൾ അല്പം പഴക്കമുണ്ട്, ഇത് 62.5 ദശലക്ഷം വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് പഴക്കമുള്ളതാണ്. ദ്വീപിൽ കാണപ്പെടുന്ന അങ്കാറമൈറ്റ് പാറ, അതിൽ ഉൾപ്പെടുന്ന തോലൈറ്റ് പോലുള്ള മറ്റ് പാറകളേക്കാൾ വളരെ പ്രായം കുറഞ്ഞതാണ് (സാധ്യതയനുസരിച്ച് 6 ദശലക്ഷം വർഷങ്ങൾ വരെ പ്രായം കുറഞ്ഞതാണ്) , ഇത് ഏകദേശം 6 ദശലക്ഷം വർഷങ്ങൾ നീണ്ടുനിന്നേക്കാവുന്ന സ്ഫോടനങ്ങളിലൂടെയാണ് ദ്വീപ് രൂപപ്പെട്ടതെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.എലിഫന്റാ ഗുഹകളുടെ ഭൂതകാലം നിഗൂഢത നിറഞ്ഞതാണ്, വ്യക്തമായ വിശദീകരണങ്ങളൊന്നുമില്ല . ചിലർ പാണ്ഡവരുടേതാണെന്ന് പറയുമ്പോൾ, മറ്റു ചിലർ ശിവഭക്തനായ ബാണാസുരന്റെതാണ് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. പ്രാദേശിക ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, അവ മനുഷ്യ നിർമ്മിതമല്ല.
